Orhun Atmış  |  Ed. Seda İstifciel

Pera Müzesi’nin yeni sergisi “Suyun Kıyısında: Halil Paşa’nın Yaşamı ve Sanatı” oldu. Dr. Özlem İnay Erten küratörlüğünde hazırlanan sergi, sanatçının portre, natürmort ve peyzajlarını arşiv belgeleri, fotoğraflar ve desen defterleriyle bir araya getirerek yaşamı, çevresi ve dönemiyle ilişkili kapsamlı bir okuma sunuyor. Sergi, Osmanlı’dan Cumhuriyete uzanan süreçte Türkiye resim sanatının önemli isimlerinden Halil Paşa’yı, yaşamı ve üretimi arasındaki ilişki üzerinden ele alıyor. 

Türk resim sanatının en üretken isimlerinden biri Halil Paşa. Yüzlerce esere imza atmış, ulusal ve uluslararası başarılar elde etmiş ve yaşamı boyunca hem yurtiçinde hem de yurtdışında açılan çok sayıda sergiye katılım göstermekten hiçbir zaman geri kalmamış bir sanatçı. 

Yaklaşık iki buçuk yıllık bir emeğin sonucunda ortaya çıkan sergi, Halil Paşa’yı birinci el kaynaklar (mektup, arşiv, günlük) üzerinden okuyor ve bilinen ezberleri de düzeltiyor. Bu yanlışlardan birisi de Halil Paşa’nın dönemin Osmanlı padişahı Sultan Abdülaziz tarafından Paris’e gönderildiği... Abdülaziz “Dinin bozulur” endişesiyle bu yolculuğa karşı çıkarken Halil Paşa, babası Ferik Selim Paşa tarafından Fransa’ya gönderiliyor. Batı dünyasını yakından tanıyan üst düzey bir bürokrat olan Ferik Selim Paşa’nın oğluna sunduğu hem maddi hem de manevi destek, aslında Türk resim tarihinde nadir görülen bir kırılma noktası. Sanat eğitiminin “aile engeline” takıldığı o dönemde bu duruş, Halil Paşa’nın Paris’teki sekiz yıllık disiplinli eğitiminin temelini atmış. 1889 Evrensel Sergisi’nde “Madame X” tablosuyla kazandığı bronz madalya, onun uluslararası arenadaki yetkinliğini de tescillemiş. 

Halil Paşa, Batı’nın akademik disiplinini, yerel bir duyarlılık ve ışık arayışıyla sentezleyerek “Asker Ressamlar” ile “Çallı Kuşağı” arasındaki o kritik geçişi sağlayan bir isim olarak sanat tarihine adını yazdırıyor. 

Serginin ismi “Suyun Kıyısında” ve resimler de bunu kanıtlar nitelikte. Peki, bunun nedeni ne? Halil Paşa’nın sanat yolculuğu, çocukluk yıllarında Beylerbeyi’nde babası Ferik Selim Paşa’nın Boğaz manzaralı yalısında başlıyor. Bu da sanatçının erken dönem görme biçiminin oluşumunda yalı, bahçe ve Boğaziçi doğasının kurucu etkisini gözler önüne seriyor. Beylerbeyi’ndeki yalı ve teraslı bahçe düzeni, ilerleyen yıllarda resimlerinde tekrar eden mekânsal ritim ve perspektif duygusunun kaynaklarından biri olarak ele alınıyor. Paris’teki eğitimi sırasında yoğunlaşan portre çizimlerinin bir “suyun kıyısında” yaptığı resimlere oranla az olmasının nedeni de bu. Halil Paşa, gittiği Mısır’da bile çok sayıda Nil nehri “kıyısından” eserler veriyor. Paris’te aldığı sağlam figür ve portre eğitimine rağmen, İstanbul’a döndüğünde toplumun figürlü resme olan mesafesini fark eden Paşa, “alıcı bulamaz” endişesiyle manzara resmine yöneliyor. Ancak bu bir geri çekilme değil, manzaranın içine figürü anıtsal bir sessizlikle yerleştirdiği yeni bir dil böylece doğuyor. Zamanla formların ışık ve renk içinde erimeye başladığı bu üslup, onun her zaman altta hissedilen akademik desen gücüyle birleşerek özgün bir “Halil Paşa İzlenimciliği” yaratıyor. 

Sanatçının Paris’e gidişi gibi, sergi hazırlığı sırasında ortaya çıkan başka bilgiler de ziyaretçilere sunuluyor. Yine bu süreçte gün yüzüne çıkan “Bretonya Günlüğü”, Halil Paşa’nın izlenimciliği sadece kitaplardan okumadığını, bizzat 1887 yılında Fransız meslektaşlarıyla açık havada çalışarak bu pratiği deneyimlediğini kanıtlayan bir belge. 

Cumhuriyet’in ilanından sonra ise Halil Paşa’nın üretimleri yavaşlamıyor. Sanatsal merkezin Ankara’ya kaydığı bu yıllarda Halil Paşa, hem eski kuşak hem de yeni nesil sanatçılar arasında bir rehber konumuna yükseliyor. Ekonomik zorlukların yaşandığı bu dönemde Hidiv ailesinden Abbas Halil Paşa’nın hamiliği, sanatçıya Mısır’ın parlak ışığı altında yeni bir üretim alanı açmış. Kış aylarını Nil kıyısında, günde sekiz-dokuz saat çalışarak geçiren paşa, burada ürettiği yüzlerce eserle verimliliğinin zirvesine ulaşmış. Sanatçının yaşamı boyunca süren bu üretim tutkusu, 1939 yılındaki ölümünden hemen önce Ankara’da açtığı büyük retrospektif sergiyle taçlanıyor. 

Suyun Kıyısında: Halil Paşa’nın Yaşamı ve Sanatı, 23 Ağustos’a kadar Pera Müzesi’nin 5, 4 ve 3. katlarında ziyaret edilebilir.